Phong tục Tết của người Sán Chỉ

Dân tộc Sán Chỉ sống rải rác ở các tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam bao gồm các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Tuyên Quang, Thái Nguyên. Vốn là cư dân nông nghiệp, lại sống định canh, định cư theo từng bản làng và có tổ chức khá chặt chẽ nên dân tộc Sán Chỉ có tính cộng đồng cao. Đặc biệt, cộng đồng người Sán Chỉ ở xã Nam Cao, huyện Bảo Lâm, tỉnh Cao Bằng đến nay còn giữ gìn, bảo tồn được nhiều nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình về công trình kiến trúc nhà ở, trang phục, ẩm thực, lễ hội và kho tàng dân ca, dân vũ… phong phú, độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộc. Và Tết Nguyên đán được người Sán Chỉ coi trọng nhất trong năm, là dịp mọi người nghỉ ngơi, chuẩn bị cho một vụ mùa mới.

 

Những ngày cuối năm, mọi người đều tất bật với công việc chuẩn bị đón Tết. Người Sán Chỉ chuẩn bị đón tết khá công phu. Bắt đầu từ 25 tháng Chạp, nhà nào cũng cử người đi lên rừng hái lá về gói bánh chưng, bánh chưng phải gói vuông, đẹp thì mới được bày lên bàn thờ tổ tiên, bánh không chỉ để ăn trong những ngày Tết mà còn làm quà đi Lễ, Tết họ hàng nội ngoại. Một loại bánh nữa được ưa chuộng là bánh gai, bánh làm bằng bột gạo nếp trộn với lá gai và mật mía rồi cho vào cối giã nhuyễn, gói bằng lá chuối khô, bên trong là nhân đỗ xanh sau đó cho vào chõ xôi tới chín, bó 5 chiếc thành một cầu bánh để lên bàn thờ thắp hương, số còn lại để ăn dần trong những ngày Tết. Cùng với các loại bánh làm bằng gạo nếp, người Sán Chỉ còn làm bún, món ăn phổ biến trong các dịp lễ, Tết. Người Sán Chỉ có một điều đặc biệt, từ 25 tháng Chạp, vào mỗi buổi tối trước khi đi ngủ, chủ nhà thắp một nén hương thơm lên bàn thờ mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu.

 

Theo quan niệm của người Sán Chỉ, giấy đỏ biểu trưng cho niềm vui, sự tốt lành, sung túc, mùa màng bội thu, đồng thời còn mang ý nghĩa tâm linh là xua đuổi ma quỷ, thú dữ, sâu bọ. Dán giấy đỏ lên những nơi quan trọng với họ chính là bắt đầu cho một năm mới ấm no, hạnh phúc, an khang thịnh vượng. Bởi thế, khoảng 28, 29 tháng Chạp, tất cả dụng cụ thuộc về gia đình, từ cái cuốc, cái xẻng, con dao, cái cày, cái bừa, cây cối quanh nhà, chuồng trại chăn nuôi… đều được dán giấy đỏ để các đồ vật này cũng được “nghỉ Tết” như con người. Các vị trí như cổng ngõ, cửa ra vào, bàn thờ tổ tiên, cối xay, cối giã gạo, cây lưu niên trong vườn cũng được dán giấy đỏ. Toàn bộ ngôi nhà vườn tược bỗng nhiên nhuộm sắc đỏ rực rỡ trong những ngày Tết.

 

Ngày 30 Tết là ngày quan trọng và đặc biệt nhất trong năm, mọi công việc chuẩn bị cuối cùng được thực hiện rất khẩn trương, bàn thờ tổ tiên được lau chùi sạch sẽ, giấy đỏ được dán lên cổng, các cửa ra vào, bàn thờ tổ tiên, cối xay, cối giã gạo… Buổi chiều, các thành viên trong gia đình đều tất bật chuẩn bị cho mâm cơm cúng tổ tiên và bữa cơm tất niên. Mâm cơm dâng lên tổ tiên của người Sán Chỉ có thịt lợn, xôi 7 màu, bánh chưng còn nguyên chưa bóc lá, đặc biệt thịt gà dâng lên tổ tiên phải là gà trống, không quá già, không quá non, khỏe mạnh, lông óng mượt thì mới thiêng, tổ tiên mới  phù hộ. Các thành viên trong gia đình quây quần sum họp bên nhau nói chuyện về những việc đã qua ở năm cũ và cùng nhau ngân nga bài hát “Slạn nin cọ” (bài hát chúc mừng năm mới của người Sán Chỉ) chờ đến giây phút giao thừa.

 

Giao thừa là đêm nhộn nhịp nhất, trong nhà từ già trẻ, gái trai đều thức, quây quần bên bếp lửa hồng với nồi bánh nghi ngút khói cùng ôn lại chuyện cũ. Người Sán Chỉ rất coi trọng việc thờ cúng tổ tiên và mâm cơm ngày Tết. Ai nấy trong gia đình đều tất bật chuẩn bị cho bữa cơm đoàn tụ. Đêm Giao thừa, chủ nhà lấy giấy đỏ và vàng cắt hình con cá.

 

Sáng mùng một Tết, Già làng cùng các bậc cao niên trong làng làm mâm cỗ thịnh soạn để cúng lễ Thành hoàng tại đình làng, gọi là lễ “Cầu Dềnh”. Già làng đại diện cho làng khấn Thổ công và xin âm dương cho cả làng được vạn sự tốt lành, mùa màng tốt tươi, mưa thuận gió hòa, còn các gia đình thì cúng tổ tiên tại nhà mình, mời tổ tiên ăn cỗ mừng năm mới và xin tổ tiên phù hộ cho con cháu, cho dòng tộc được hưởng sự tốt lành.  Tại các nhà, các thành viên trong gia đình (kể cả trẻ con) ai cũng phải mang theo 2 con cá bằng giấy đến cây tre được cắm trước nhà, họ treo 1 con vào cây tre, còn con kia họ bẻ 1 nhánh tre xuyên qua, cắm vào bờ tường nhà. Sau khi hoàn thành nghi lễ thắp hương cúng tổ tiên và cầu phúc, gia đình quây quần bên mâm cơm Tết, vừa ăn uống, vừa chúc tụng nhau một năm mới đủ đầy, ấm no bằng những chén rượu ngô cay nồng. Họ nói những câu chuyện về cuộc sống và những nét văn hoá cổ xưa của dân tộc, người lớn tuổi chúc cho các thành viên trong gia đình mạnh khoẻ, con cháu mau lớn không bị bệnh tật.

 

Sau khi cúng gia tiên, cả nhà quây quần bên mâm cỗ, con cháu mừng tuổi cho ông bà, trẻ nhỏ, sau đó chủ nhà và các con trai lớn đi chúc Tết các gia đình trong thôn, bản, còn các bà, các chị ở nhà làm cơm đón khách. Phải đến ngày mồng 2 trở đi thì các bà, các chị mới được đi chúc Tết xóm làng. Sáng mồng 2 các cặp vợ chồng sẽ về chúc Tết bên nhà ngoại, ngày mồng 3 cũng là lúc người Sán Chỉ cùng nhau tổ chức hội Xuân.

 

Với người Sán Chỉ, Hội Xuân là dịp để mọi người quây quần bên nhau. Ngoài những trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đánh quay, đánh cừ, ném còn thì tục lệ hát Sọong Co không thể thiếu trong những ngày này. Họ hát giao duyên, các bản hát đối với nhau, hát nhóm nam nữ, nội dung của các bài hát đề cập đến nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội: từ tình yêu đôi lứa, tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương đất nước, tình yêu lao động. Người Sán Chỉ có ý thức cố kết cộng đồng cao nhưng lại rất phóng khoáng trong những ngày Tết, đã có khách đến nhà dù lạ hay thân quen, chủ nhà đều nồng nhiệt chào đón, chuẩn bị mâm cơm đầy đặn, cùng nhau chúc rượu và có thể ngồi hát đối đáp với nhau từ đêm hôm trước sang ngày hôm sau. Ai cũng có thể gửi lời chúc phúc năm mới cho nhau bằng những làn điệu, khúc ca đã được lưu giữ từ ngàn đời của dân tộc Sán Chỉ. Một nét văn hoá rất riêng, tình cảm nồng đượm, mến khách của người Sán Chỉ.

 

Người Sán Chỉ còn có một tục lệ khai Xuân rất độc đáo, đó là tục lệ “trồng ngô”, họ chọn ngày Dần để đi khai Xuân, tất cả các nhà trong xóm bản sẽ tập trung giúp một nhà trồng ngô vào buổi sáng, đến đầu buổi chiều chủ nhà sẽ mời tất cả mọi người bữa ăn đầu năm, họ ăn uống, múa hát đến tận đêm mới về, sáng hôm sau họ lại đi giúp một nhà khác trong bản.

 

Với người Sán Chỉ, từ xưa đến nay, Tết Nguyên đán không chỉ là dịp ăn ngon, mặc đẹp mà ngày Tết còn để gắn kết các thành viên trong mỗi gia đình, dòng tộc và cả cộng đồng làng xã, mọi người sẽ gần nhau hơn qua mâm cơm ngày Tết, qua lời chúc tụng vui vẻ và qua câu hát Sình ca. Đó cũng là món ăn tinh thần không thể thiếu của người Sán Chỉ trong mỗi độ Tết đến Xuân về./. 

                                                                                                                        THỤY AN (Sưu tầm) 

Đảm bảo an toàn PCCC đối với các trường mẫu giáo, mầm non tư thục
Những vụ hỏa hoạn cao ốc khủng khiếp nhất trong lịch sử
Hệ thống thiết bị kiểm định khả năng tác chiến đối với chiến sỹ chữa cháy và cứu nạn cứu hộ Trường Đại học PCCC