Nếu Thủ đô Hà Nội có Đền Bạch Mã thuộc Thăng Long tứ trấn, thờ thần Long Đỗ (Thành hoàng Thăng Long) gắn với truyền thuyết “ngựa trắng” chỉ dấu nơi xây thành, thì khi đến với vùng đất Nghệ An giàu truyền thống, chúng ta không thể không đến thăm Đền Bạch Mã – một trong “tứ linh” của xứ Nghệ. Theo truyền thuyết và đền phả, đền được lập để thờ danh tướng Phan Đà (thời Lê), với biểu tượng ngựa trắng như một dấu ấn linh thiêng gắn liền với mảnh đất này.
Nằm giữa vùng đất Nghệ An giàu truyền thống văn hóa, Đền Bạch Mã hiện lên không chỉ như một công trình kiến trúc tôn nghiêm mà còn là chứng tích sống động của lịch sử dân tộc và tâm linh sâu sắc của cư dân xứ Nghệ. Hiện nay, Đền Bạch Mã nằm ở xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An. Tên gọi “Bạch Mã” bắt nguồn từ biểu tượng ngựa trắng gắn liền cuộc đời và chiến công của Phan Đà – một vị tướng kiệt xuất đã gia nhập đội quân Lam Sơn của Lê Lợi trong cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược thế kỷ XV. Theo sử cũ kể lại, Phan Đà sinh vào những năm đầu thế kỷ XV, trong một gia đình ngư dân nghèo ven sông Lam, ở thôn Chí Linh, xã Võ Liệt, huyện Thổ Du, nay là xã Kim Bảng. Sớm mồ côi cha mẹ từ nhỏ, ông lớn lên trong vòng tay yêu thương đùm bọc của bà con dân làng. Phan Đà là cậu bé thông minh, tuấn tú, giỏi võ nghệ, cung tên, nhân dân gọi là “trẻ kỳ đồng”. Khi có giặc ngoại xâm, Phan Đà đã tập hợp nghĩa quân ngày đêm luyện tập, chống giặc ngoại xâm. Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, Thanh Hóa, sau đó về Nghệ An xây dựng căn cứ chống giặc Minh. Phan Đà đã đem lực lượng của mình gia nhập nghĩa quân Lam Sơn và cùng dân binh Võ Liệt hăng hái tham gia nhiều trận chiến đấu. Tài mưu lược, can trường của vị tướng trẻ làm cho địch nhiều phen khiếp sợ. Khi ra trận, Phan Đà thường mặc áo giáp trụ trắng, cưỡi ngựa trắng nên nhân dân thường gọi ông bằng cái tên “thần Bạch Mã”. Trong một lần bị phục kích bất ngờ ở bờ bắc Lam Giang, ông bị thương nặng, được ngựa mang về, gần đến Võ Liệt thì trút hơi thở cuối cùng tại Công Trung, Lai Thành khi mới 24 tuổi. Năm 1428, khi Lê Lợi lên ngôi vua, xét công lao của Phan Đà, nhà vua đã cấp tiền của, giao cho quân dân sở tại xây ngôi đền bề thế và sắc phong ngôi đền vào hàng “Điển lễ quốc tế” nghĩa là tế lễ theo nghi thức nhà nước do quan triều đình làm chủ tế. Đồng thời, để tưởng nhớ vị tướng trẻ dũng cảm, Lê Lợi đã ông là “Đô thiên Đại đế Bạch Mã thượng đẳng phúc thần”. Các triều đại phong kiến về sau tiếp tục sắc phong hơn 100 đạo sắc và được gia phong “Thượng – thượng – thượng đẳng tối linh tôn thần” thể hiện sự ghi nhận từ vương triều đối với vị nhân thần Bạch Mã.
Không gian cổ kính, uy nghi của đền Bạch Mã Nghệ An. Ảnh: Tư liệu
Trong bối cảnh lịch sử rộng lớn của vùng Nghệ – Tĩnh đầy biến động, Đền Bạch Mã không chỉ là nơi thờ tự mà còn là điểm tựa tinh thần cho nhân dân trong nhiều thời kỳ. Đền là nơi ghi lại nhiều dấu ấn, sự kiện lịch sử quan trọng trong hành trình chống giặc ngoại xâm và mở mang bờ cõi của dân tộc ta. Năm Quang Thuận thứ 6 (1465) đích thân vua Lê Thánh Tông trên đường đi chinh phục phương Nam đã đến thăm đền và làm lễ tế tại đây. Năm Cảnh Hưng thứ 3 (1770), Quận công Bùi Thế Đạt đã vào làm lễ tế đền lúc ông đang trên đường đi đánh giặc. Trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh 1930 – 1931, nơi đây từng là địa điểm tổ chức các hoạt động đấu tranh bí mật của nhân dân Thanh Chương và là nơi lực lượng cách mạng tập trung trước những sự kiện trọng đại như khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945. Với bề dày lịch sử như vậy, ngày 24/3/1994, Đền đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử – Văn hóa – Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.
Đền thờ Bạch Mã không chỉ gắn liền với sự tích về vị danh tướng của dân tộc mà còn nổi tiếng là công trình kiến trúc độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa Việt. Ngôi đền được toạ lạc trên khuôn viên rộng gần 5.000m2. Bước chân qua cổng tam quan bề thế, bạn sẽ cảm nhận ngay tinh thần kiến trúc truyền thống Việt Nam hòa quyện với các họa tiết dân gian sâu sắc. Khu di tích đền Bạch Mã có đền chính gồm năm toà với đầy đủ tam quan, nghi môn, tả vu, hữu vu, hạ điện, trung điện và thượng điện, được bố cục hài hoà tạo nét uy nghiêm, tôn kính. Nhà Hạ điện là khu vực có kiến trúc độc đáo trong quần thể khu di tích, kết cấu kiểu tứ trụ, xây theo kiểu chồng diềm 8 mái, lợp ngói mũi hài. Sau Hạ điện là nhà Trung điện. Chính giữa nhà Thượng điện là bức đại tự khảm hai chữ Hán “Tối linh”. Trung điện cũng là nơi đặt bàn thờ, hương án và đồ tế lễ các vị thần linh. Những mái ngói cong mềm mại, các chi tiết gỗ đều được chạm trổ, điêu khắc công phu với đề tài trang trí: cá hoá rồng, phượng ngậm cuốn thư, lưỡng long chầu nguyệt… không chỉ là nét thẩm mỹ mà còn ẩn chứa ý nghĩa biểu tượng về sự che chở, hòa hợp giữa trời đất với con người. Trong điện thờ, các hiện vật quý hiếm như: nhà vàng, nhà bạc, bộ lục lạc bằng đồng (38 cái), tượng chim Phượng sơn son thiếp vàng, tượng thờ và các đồ tế khí mang theo dấu ấn của nhiều thời đại khác nhau được gìn giữ cẩn trọng, góp phần làm tăng chiều sâu lịch sử và giá trị tinh thần của di tích.
Những cổ vật được lưu giữ hàng trăm năm tại đền Bạch Mã. Ảnh: Tư liệu
Đối với người dân Nghệ An, nơi đây không chỉ là điểm đến hành hương mỗi dịp đầu năm mới hay mùa lễ hội, mà còn là chỗ dựa tinh thần, là nơi họ đến để hướng lòng mình về cội nguồn, về những giá trị lịch sử hào hùng của cha ông. Lễ hội Đền Bạch Mã được tổ chức vào ngày 9 và 10 của tháng Hai âm lịch hàng năm là một minh chứng sống động cho truyền thống ấy. Lễ hội không chỉ gồm các nghi lễ dâng hương, rước kiệu, mà còn có các hoạt động văn hóa truyền thống như: vật cù, kéo co, trò chơi dân gian và trình diễn nghệ thuật, thu hút hàng chục ngàn người dân và du khách từ khắp nơi về tham gia. Những hoạt động ấy không chỉ là sự tái hiện huyền thoại về Phan Đà mà còn là cách cộng đồng gìn giữ và truyền tải giá trị văn hóa qua các thế hệ.
Để người dân yên tâm vui Xuân, tham gia các hoạt động lễ hội, hành hương đi lễ, ngoài việc tăng cường công tác quản lý nhà nước về các hoạt động lễ hội, đảm bảo an ninh trật tự tại thì công tác phòng cháy, chữa cháy tại đền Bạch Mã cũng được chú trọng. Ban Quản lý di tích đã tích cực phối hợp với các lực lượng chức năng triển khai nhiều biện pháp phòng ngừa như: lắp đặt hệ thống bình chữa cháy tại các điểm trọng yếu, kiểm tra định kỳ hệ thống điện và hạn chế sử dụng lửa trần trong các hoạt động lễ hội. Đồng thời, các biển báo hướng dẫn an toàn, quy định về khu vực thắp hương và các hướng dẫn xử lý sự cố được bố trí rõ ràng để du khách nắm bắt nhanh chóng. Trong dịp lễ hội, lực lượng an ninh và Dân phòng được huy động tối đa để phối hợp với Đội Chữa cháy khu vực xử lý kịp thời các tình huống, sự cố có thể xảy ra, bảo đảm an ninh trật tự và an toàn cho du khách thăm quan Đền.
Trải qua nhiều thế kỷ, Đền Bạch Mã ở Nghệ An vẫn đứng vững giữa dòng chảy của lịch sử, như một chứng nhân khẳng định những công lao của vị tướng tài bảo vệ đất nước. Khi mặt trời chiếu những tia nắng đầu tiên lên mái ngói cong vút, bóng ngựa trắng trong truyền thuyết như còn hiên ngang nhắc nhớ về một thời hào hùng của mảnh đất giàu truyền thống Nghệ An, để các thế hệ mai sau có trách nhiệm bảo tồn di sản, bảo tồn niềm tự hào về lịch sử của người dân xứ Nghệ.■
Quang Minh