Trong thế giới văn hóa Trung Hoa, Xích Thố được mệnh danh là một “bảo mã” danh bất hư truyền. Đây là một con ngựa có bộ lông màu đỏ như lửa, thân dài một trượng, cao tám thước, ngày chạy được vạn dặm. Với nhiều ưu điểm tuyệt hảo, Ngựa Xích Thố được lựa chọn song hành cùng các dũng tướng, là chiến mã nổi danh thời Tam quốc, từng được ghi lại trong Tam quốc chí và xuất hiện trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa. Nhưng hơn cả, nó còn là một nhân vật huyền thoại, là một biểu tượng vĩnh cửu của sự dũng mãnh, tốc độ và lòng trung thành. Ngày nay, giống ngựa màu lửa này không chỉ có trong truyền thuyết mà còn xuất hiện rất nhiều trong văn hóa dân gian và đời sống hàng ngày.

Lã Bố cưỡi Xích Thố xông pha nơi chiến trường.

Trong số những con ngựa nổi tiếng thời cổ đại, có thể nói, Xích Thố thời Tam Quốc là con ngựa nổi tiếng nhất. Xuất hiện trong bộ tiểu thuyết kinh điển Tam Quốc Diễn Nghĩa của La Quán Trung, bên cạnh những vị anh hùng lẫy lừng như Lưu Bị, Tào Tháo, Quan Vũ, Trương Phi, Xích Thố chính là một nhân vật đặc biệt, tuy không nói, không thể hiện cảm xúc bằng lời nhưng lại để lại một ấn tượng sâu sắc không kém. Nổi tiếng với câu nói “Mã trung Xích Thố, nhân trung Lã Bố” (Ngựa có Xích Thố, người có Lã Bố), con ngựa này không chỉ là một phương tiện di chuyển, mà còn là một biểu tượng sống động của sự dũng mãnh, tốc độ và trên hết là lòng trung thành, góp phần làm nên huyền thoại của hai vị tướng lừng danh Lã Bố và Quan Vũ.

Trong tác phẩm Tam Quốc Diễn nghĩa của La Quán Trung, ngựa Xích Thố được miêu tả với vóc dáng phi thường, cao lớn, thể hiện rõ sự dũng mãnh của một con chiến mã: “thân dài một trượng, cao tám thước”. Đặc biệt, con ngựa này có “màu đỏ rực như lửa, tuyệt không có một sợi lông tạp, mồ hôi của loài ngựa này cũng có màu đỏ như máu nên còn có tên là Hãn Huyết Bảo Mã. Xích Thố có thể ngày đi ngàn dặm, trèo non vượt suối dễ dàng”. Bộ lông đỏ rực của nó không chỉ tạo nên vẻ đẹp oai phong mà còn thể hiện một sức mạnh tiềm ẩn, một ý chí kiên cường.

Về cái tên Xích Thố của con ngựa này, đây cũng là một cái tên kì lạ gây nhiều bàn luận. Trong tiếng Hán, chữ “Thố” có nghĩa là thỏ, còn “Xích” để chỉ màu đỏ. Như vậy, riêng tên gọi Xích Thố đã thể hiện một cách trực quan nhất sức mạnh và sự phi thường của con vật này đó là bộ lông rực lửa và tốc độ nhanh như thỏ bay của nó. Về lai lịch của con ngựa này, người ta cho rằng nó xuất phát từ một loại chiến mã của người Mông Cổ. Chính sự dũng mãnh, thiện chiến đi cùng với lịch sử chiến đấu lừng lẫy trên lưng ngựa của người Mông Cổ đã khiến loài tuấn mã ghi chép trong Tam Quốc này được tin tưởng có xuất phát từ nơi đây. Các cuốn Tam Quốc Chí, Ngụy Thư và Lã Bố truyện đều ghi chép về “một con ngựa quý với toàn thân màu đỏ”. Trong Tam quốc diễn nghĩa, Lã Bố và Quan Vũ – những chiến tướng như vậy đều phải cưỡi ngựa màu đỏ mạnh như mãnh hổ tả xung hữu đột, vạn người không địch nổi trên chiến trường.

Truyền thuyết về Xích Thố thì có khá nhiều. Con ngựa này từng gắn với rất nhiều đời chủ, mà mỗi chủ đều rất nổi tiếng. Chủ nhân đầu tiên của Xích Thố là Đổng Trác (132-192), tướng nhà Đông Hán (năm 25-220). Trong triều đình lúc bấy giờ, có rất nhiều người khinh thường con người tàn bạo như Đổng Trác, trong đó có Đinh Nguyên, cũng là một tướng nhà Đông Hán. Trong một lần họp triều, Đinh Nguyên đã chửi thậm tệ vào mặt Đổng Trác, Đổng Trác định chém Đinh Nguyên thì con nuôi của Đông Nguyên là Lã Bố từ phía sau xông lên, khí chất anh hùng của Lã Bố đã khiến cho Đổng Trác sững lại, đành phải nhượng bộ. Từ đó, Đổng Trác nảy sinh ý định thu phục Lã Bố. Vì muốn tiếp cận và thu phục Lã Bố, Đổng Trác đã đem Xích Thố tặng cho Lã Bố. Lã Bố sau khi có được ngựa quý quả nhiên đã giết chết chủ cũ của mình là Đinh Nguyên, quy phục dưới chân Đổng Trác, và trở thành con nuôi của Đổng Trác.

Ngựa Xích Thố đã cùng Lã Bố chinh chiến khắp nơi. Hình ảnh Lã Bố cưỡi Xích Thố với cây phương thiên họa kích trong tay, đã trở thành một biểu tượng đặc sắc, đại diện cho sức mạnh vô địch thiên hạ. Ông có thể một mình đấu với ba anh em Lưu Bị, Quan Vũ, Trương Phi tại Hổ Lao Quan mà không hề nao núng, khiến quân Tào phải kinh sợ. Sau khi có được Xích Thố, Lã Bố đã chăm sóc nó rất kỹ lưỡng, và có lẽ Xích Thố đã cảm nhận được tình cảm đó. Sự dũng mãnh của Xích Thố đã giúp Lã Bố lập nhiều chiến công, tạo nên một huyền thoại bất khả chiến bại. Tuy nhiên, sự gắn kết giữa Lã Bố và Xích Thố chỉ là sự kết hợp của sức mạnh, của chiến tranh. Trên chiến trường, Lã Bố chuyên cưỡi ngựa Xích Thố, như một mãnh hổ tả xung hữu đột, vạn người không địch nổi. Xích Thố đã chứng kiến nhiều hành động bất nhân của Lã Bố, nhưng nó không có cách nào để phản kháng. Sau này, Lã Bố bị trúng kế của một đại thần nhà Đông Hán, giết chết Đổng Trác. Sau đó Lã Bố bị Tào Tháo giết, ngựa Xích Thố thuộc về Tào Tháo, một nhà chính trị, quân sự kiệt xuất cuối thời Đông Hán.

Có lẽ do duyên số, Quan Vũ hay còn gọi là Quan Vân Trường, một trong những người có công lớn thành lập nhà Thục Hán vào thế kỷ thứ 2, vì muốn bảo vệ hai vị phu nhân của người anh em kết nghĩa của mình là Lưu Bị đã tạm thời về phe Tào Tháo. Tào Tháo vô cùng quý mến nhân tài như Quan Vũ, cũng muốn bắt chước Đổng Trác tặng ngựa cho anh hùng.

Nhưng Quan Vũ không như Lã Bố, ban đầu, Quan Vũ không mặn mà với món quà này. Ông nói: “Con ngựa này có thể giúp ta phi nhanh đến chỗ huynh trưởng.” Câu nói này cho thấy lòng trung thành của Quan Vũ không thể bị lung lay. Tuy nhiên, Xích Thố đã cảm nhận được phẩm chất của Quan Vũ. Nó không phải là một món đồ vật vô tri vô giác, mà là một sinh linh có tình cảm. Khi cưỡi trên lưng Xích Thố, Quan Vũ trở nên bất khả chiến bại. Ông đã “quá ngũ quan, trảm lục tướng”, vượt qua năm cửa ải, chém sáu tướng của Tào Tháo để đi tìm Lưu Bị. Xích Thố đã giúp Quan Vũ hoàn thành sứ mệnh của mình, thể hiện một sự gắn kết hoàn hảo giữa người anh hùng trung nghĩa và chiến mã anh hùng. Đỉnh điểm, sau khi Quan Vũ bị giết, Xích Thố đã rơi vào tay Mã Trung, một vị tướng của Đông Ngô. Nhưng khác với khi ở với Lã Bố, Xích Thố đã không chịu đi theo Mã Trung. Nó đã tuyệt thực mà chết, thể hiện lòng trung thành tuyệt đối với Quan Vũ. Hành động này đã nâng tầm Xích Thố từ một chiến mã dũng mãnh thành một biểu tượng của lòng trung thành.

Ngày nay, loài ngựa Xích Thố trứ danh không chỉ còn là truyền thuyết mà đã đi vào đời thực. Ở Trung Quốc, loài ngựa Xích Thố khá phổ biến. Người ta cho rằng giống ngựa hồng với màu sắc lông nâu hồng là có miêu tả gần giống nhất với Xích Thố. Có người lại khẳng định loài ngựa Akhal-teke đến từ Trung Á là có liên hệ họ hàng gần nhất với loài ngựa quý trong sử sách Trung Quốc về sự dẻo dai và tốc độ hơn hẳn. Tuy nhiên, so với đất nước Mông Cổ thì Trung Quốc còn thua xa về số lượng. Người ta cho rằng Xích Thố chính là loài ngựa quen thuộc trên thảo nguyên Mông Cổ vẫn được những người dân du mục dùng cho các công việc đưa thư, trông coi gia súc trên thảo nguyên hàng ngày.

Ngựa Xích Thố cũng được lưu truyền trong văn hóa dân gian ở nhiều quốc gia châu Á. Tại Việt Nam, ngựa Xích Thố còn được thờ ở nhiều nơi như: các chùa Miếu thờ Quan Công (Quan Vũ) ở miền Nam, như Hội quán Nghĩa An (Chùa Ông Ngựa) tại (đường Hùng Vương, P. Phú Cường, thị xã Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương) và Chùa Già Lam ở miền Tây. Tại đây, ngựa Xích Thố mang ý nghĩa biểu trưng cho sức mạnh và sự may mắn. Sự tiếp nhận và giao thoa giữa văn hóa dân gian Trung Hoa và văn hóa dân gian Việt Nam đã phát triển tín ngưỡng thờ ngựa Xích Thố thành nét văn hóa độc đáo tại các đình, chùa, miếu Việt Nam ngày nay. Nhiều người cho rằng, chui qua bụng ngựa sẽ đem lại may mắn, tài lộc vì thế, vào những dịp Lễ, Tết, các địa điểm thờ ngựa Xích Thố lại rất đông đúc du khách thập phương ghé thăm để tham gia những nghi lễ thờ cúng độc đáo này.

Có thể nói, trong các loài ngựa quý hiếm, Xích Thố luôn được xem là giống ngựa nổi tiếng và sở hữu nhiều truyền thuyết được ngưỡng mộ hơn cả. Ngựa Xích Thố đã trở thành một hình tượng huyền thoại, là kết hợp giữa lịch sử và văn chương, trở thành một trong những con ngựa nổi tiếng nhất trong văn hóa Trung Quốc nói riêng và văn hóa dân gian Đông Nam Á nói chung, đại diện cho những phẩm chất cao quý của người anh hùng trung nghĩa bất khuất.<

Minh Trang