Từ ngàn xưa, con ngựa đã hiện diện trong lịch sử nhân loại như biểu tượng của sức mạnh, lòng trung thành, ý chí vươn xa và khát vọng tự do. Khi con người còn đang dò dẫm tìm cách chinh phục thiên nhiên, ngựa đã trở thành người bạn đồng hành, giúp mở đường cho những cuộc di cư, chiến chinh và giao thương.
Ở phương Đông hay phương Tây, trong chiến trận hay trong nghệ thuật, hình tượng con ngựa luôn gắn liền với những giá trị cao quý như: dũng mãnh, trung trinh, kiêu hãnh mà cũng rất tình nghĩa. Ngựa đồng cam cộng khổ, phi nước đại hay ngã xuống cùng chủ nhân trên sa trường. Còn trong đời sống tinh thần, ngựa là linh vật biểu trưng cho sự tiến bước, may mắn và thành công. Mùa Xuân là mùa khởi đầu, mùa của những hành trình mới nhắc ta nhớ đến vó ngựa thảo nguyên, đến tiếng hí dài mở đầu cho những chuyến đi xa. Chính vì thế, nhắc đến ngựa là nhắc đến niềm tin và sự bền bỉ, hai phẩm chất không thể thiếu trong hành trình của mỗi con người và mỗi dân tộc.
Ngựa sắt của Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng) có khả năng phun lửa.
Ngựa sắt Thánh Gióng Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam, không có con ngựa nào vĩ đại hơn ngựa sắt của Thánh Gióng. Từ ngọn tre làng đến thanh gươm sắt, áo giáp sắt, ngựa sắt, tất cả đều tượng trưng cho ý chí quật cường và tinh thần chống giặc ngoại xâm của dân tộc. Khi Thánh Gióng vươn vai hóa thân thành tráng sĩ, tiếng ngựa sắt lồng lên, phun lửa, xé tan giặc Ân. Hình ảnh ấy không chỉ là chuyện cổ, mà là ẩn dụ cho sức mạnh của lòng yêu nước, cho tinh thần dân tộc luôn sẵn sàng vùng lên khi Tổ quốc bị xâm lăng. Ngày nay, mỗi khi đến lễ hội Gióng, người dân vẫn rước ngựa sắt ra đình làng, như một cách nhắc nhở: dân tộc này có thể hiền hòa, nhưng khi Tổ quốc cần, ngựa sắt sẽ lại cất vó ra trận.
Ngựa Ô Truy của Tây Sở Bá Vương Hạng Vũ là con chiến mã lông đen tuyền, to lớn, dũng mãnh. Khi Hạng Vũ bại trận dưới tay Hán Vương Lưu Bang, Hạng Vũ đã dùng kiếm tự sát bên dòng sông Ô Giang. Khi thấy chủ nhân tự sát, ngựa Ô Truy cũng nhảy xuống sông chết theo. Người đời sau vẫn nhắc về ngựa Ô Truy như một biểu tượng đẹp của lòng trung thành.
Ngựa Xích Thố – bóng dáng giao thoa trong văn hóa Việt – Hán: Dù xuất phát từ sử Trung Hoa, nhưng ngựa Xích Thố của Quan Vân Trường đã trở nên quen thuộc trong tâm thức người Việt. Trong các đình làng, miếu thờ Quan Công ở Việt Nam, tượng Xích Thố luôn đứng cạnh chủ nhân, đầu ngẩng cao, mắt rực lửa trung nghĩa. Ngựa Xích Thố “nhất nhật thiên lý” không chỉ là biểu tượng của tốc độ, mà còn của tấm lòng trung kiên son sắt. Hình ảnh ngựa đỏ tung vó giữa sa trường cũng là hình ảnh của trung nghĩa và tiết tháo, giá trị mà người Việt ngưỡng vọng suốt ngàn năm.
Ngựa Đích Lô vốn là ngựa của Trương Vũ – Viên tướng dưới trướng danh sĩ dòng dõi hoàng tộc thời nhà Hán là Lưu Biểu. Sau này, Trương Vũ phản bội lại Lưu Biểu. Lưu Bị khi về với Lưu Biểu đã để ý ngựa Đích Lô của Trương Vũ. Nhận ra đây là tuấn mã, ông liền hết lời ca ngợi. Tướng của Lưu Bị lúc đó là Triệu Vân liền giết Trương Vũ để cướp ngựa cho chủ nhân. Lưu Bị vốn định tặng ngựa Đích Lô cho Lưu Biểu nhưng Lưu Biểu cho rằng ngựa Đích Lô “có quầng ở mắt, trên đầu có đốm trắng, ắt là con ngựa sát chủ”. Việc Trương Vũ chết chính là minh chứng nhãn tiền, vì vậy, Lưu Biểu trả lại ngựa cho Lưu Bị. Lưu Bị tuyệt nhiên không tin ngựa Đích Lô sát chủ. Khi nhận được mật báo có người truy sát, Lưu Bị vội vàng thoát thân cùng Đích Lô, nhưng bị lạc đường tới suối Đàm Khê. Phía trước là suối sâu, phía sau là quân địch, tiến thoái lưỡng nan, lúc này Lưu Bị bắt đầu tin Đích Lô sát chủ. Ông đang quát mắng Đích Lô thì bỗng nhiên con ngựa vùng lên, nhảy phắt sang bờ bên kia, khiến quân địch bất lực, không thể truy sát Lưu Bị được nữa. Sau này, Lưu Bị càng yêu quý Đích Lô hơn.
Ngựa Vương Truy: Vương Truy Mã, hay còn gọi là ngựa Ô Vân Đạp Tuyết, đúng như tên của nó toàn thân màu đen, bốn vó màu trắng. Đây là ngựa quý của Trương Phi. Tương truyền Trương Phi và Vương Truy Mã đều đen như nhau. Trương Phi quý ngựa như con, thường xuyên tự tay tắm rửa, chải lông cho ngựa quý.
Ngựa Bạch Long (Tam Quốc diễn nghĩa): Được biết đến là một trong “ngũ hổ tướng” của Lưu Bị, hình ảnh Triệu Vân gắn liền với ngựa Bạch Long. Bạch Long Mã là con ngựa đẹp đẽ, dũng mãnh, từng giúp Triệu Tử Long lập nên nhiều chiến công hiển hách. Hình ảnh Triệu Vân trong Tam Quốc diễn nghĩa luôn được miêu tả là viên tướng đánh trận dũng mãnh, quả cảm nhưng từ tốn, chắc chắn, không xốc nổi như Trương Phi. Đặc biệt, hình ảnh Triệu Vân nổi bật trong trận Đương Dương Tràng Bản. Một mình Triệu Vân cưỡi ngựa Bạch Long phá vây hàng vạn quân Tào, chém gãy 2 lá cờ to, giết 50 tướng, đoạt gươm báu Thanh Công, gươm mạ vàng của Tào Tháo, có thể chém gãy các loại binh khí. Người đời nay vẫn còn lưu truyền bài thơ về việc Triệu Vân cứu chúa trong trận Đương Dương Tràng Bản.
Ngựa Tuyệt Ảnh là thần mã của Tào Tháo. Tuyệt Ảnh nghĩa là đến cái bóng ngựa cũng không đuổi kịp, tên Tuyệt Ảnh nhằm nhấn mạnh đặc tính nổi bật nhất của con ngựa, đó là sự thần tốc. Trong cuộc đời chinh chiến, có lần Tào Tháo gặp nguy biến, bị đánh bất ngờ, trở tay không kịp nhưng may nhờ có ngựa Tuyệt Ảnh mà thoát hiểm. Ngựa Tuyệt Ảnh cũng là một con ngựa rất mực trung thành, vì chủ nhân mà sẵn sàng bỏ mạng. Tương truyền nó bị trúng ba mũi tên trên mình nhưng vẫn gắng sức phi nước đại, giúp chủ thoát nguy nan, chỉ tới khi bị trúng thêm một mũi tên vào mắt, Tuyệt Ảnh mới gục ngã.
Ngựa Dạ Chiếu Ngọc Sư Tử là con ngựa có lông trắng như tuyết, ở cổ có một hàng lông dày, trông giống như sư tử, tính khí nóng nảy. Buổi tối, lông ngựa còn phát ra ánh sáng trắng bạc, vì vậy mới có tên là Dạ Chiếu Ngọc Sư Tử. Con ngựa này từng được nhắc tới trong tiểu thuyết Thủy Hử, nó chính là lý do dẫn đến trận đánh Tăng Đầu thị của quân Lương Sơn Bạc.
Ngựa thành Troy – biểu tượng của mưu trí. Trong sử thi Hy Lạp, “Ngựa thành Troy” là kế mưu nổi tiếng giúp người Hy Lạp đánh bại thành Troy sau 10 năm vây hãm. Một con ngựa gỗ khổng lồ, bên trong giấu binh sĩ, được để lại như món quà “hòa bình”. Khi dân thành Troy kéo ngựa vào trong, chiến tranh kết thúc bằng một đêm diệt thành. “Con ngựa thành Troy” trở thành biểu tượng của mưu kế, trí tuệ và sự đánh đổi giữa lòng tin và cảnh giác. Trong ngôn ngữ hiện đại, “Trojan horse” còn được dùng để chỉ những chiêu trò tinh vi, thậm chí cả trong lĩnh vực công nghệ.
Bucephalus – chiến mã của Alexander Đại Đế. Trong thế giới cổ đại, Bucephalus là con ngựa nổi tiếng nhất. Nó gắn bó với Alexander Đại Đế, vị vua trẻ đã chinh phục gần như toàn bộ thế giới cổ. Người ta kể rằng khi còn nhỏ, Alexander là người duy nhất thuần phục được con ngựa hung dữ ấy. Bucephalus đi cùng ông trong suốt hàng chục trận chiến, từ châu Âu sang Ấn Độ, cho đến khi kiệt sức và chết. Alexander đã lập thành phố Bucephala để tưởng nhớ người bạn trung thành của mình. Câu chuyện ấy là bản hùng ca về tình tri kỷ giữa người và ngựa, giữa dũng khí và ý chí, giữa khát vọng chinh phục và lòng nhân ái.
Marengo – chiến mã của Napoleon. Khi nhắc đến Napoleon, người ta nhớ đến Marengo, con ngựa Ả Rập trắng mà vị hoàng đế Pháp cưỡi trong nhiều trận chiến lớn: Austerlitz, Jena, và đặc biệt là trận Waterloo. Marengo nổi tiếng với sức bền phi thường, từng bị thương nhiều lần mà vẫn sống sót. Sau khi Napoleon thất bại, Marengo bị bắt làm chiến lợi phẩm, nhưng tên tuổi nó thì sống mãi cùng vị tướng lừng danh. Ngày nay, bộ xương Marengo vẫn được lưu giữ tại Bảo tàng Quân đội Anh – như chứng nhân của lịch sử châu Âu.
Secretariat – huyền thoại đường đua Mỹ Nếu thế giới cổ đại có Bucephalus, thì thế giới hiện đại có Secretariat, con ngựa đua bất tử của Mỹ. Năm 1973, Secretariat đã giành Triple Crown (ba giải đua ngựa danh giá nhất) với thành tích không ai vượt qua suốt nửa thế kỷ. Vóc dáng mạnh mẽ, tim to gấp đôi ngựa thường, Secretariat trở thành biểu tượng của tốc độ và tinh thần vượt giới hạn. Tên nó được vinh danh trong phim, sách, và trái tim của người yêu ngựa toàn cầu.
Pegasus – ngựa thần có cánh trong thần thoại Hy Lạp. Không phải ngựa thực, nhưng Pegasus lại là con ngựa nổi tiếng nhất mọi thời đại. Với đôi cánh trắng tinh khôi, Pegasus bay giữa bầu trời, mang theo thi hứng cho các thi nhân và sức mạnh của thần Zeus. Pegasus tượng trưng cho sự sáng tạo, cảm hứng nghệ thuật và khát vọng vươn tới cái đẹp. Trong văn hóa hiện đại, hình ảnh ngựa có cánh vẫn thường xuất hiện trên huy hiệu, phim ảnh, logo như một biểu tượng bất tử của ước mơ không giới hạn.
Ngày nay, dù không còn là phương tiện chiến đấu hay di chuyển chính, ngựa vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa – như một di sản tinh thần. Các trường đua ngựa, bảo tàng, lễ hội cưỡi ngựa được tổ chức khắp nơi: từ trường đua Ascot (Anh), Kentucky Derby (Mỹ) đến đua ngựa Bắc Hà, Mường Lò (Việt Nam). Đặc biệt, vùng Bắc Hà (Lào Cai) – nơi người Mông, người Tày tổ chức đua ngựa không yên đã trở thành lễ hội độc đáo của núi rừng Tây Bắc. Ở đó, mỗi chú ngựa là niềm kiêu hãnh của bản làng, là minh chứng cho sự gan dạ và bản lĩnh con người miền sơn cước. Không có tiếng máy nổ, không có yên cương hiện đại, chỉ có người và ngựa, cùng thở, cùng lao về đích trong tiếng reo hò rộn rã. Đó chính là tinh thần ngựa Việt: mộc mạc mà kiêu hùng.
Từ ngựa sắt Thánh Gióng đến Pegasus bay giữa trời, từ Ô Truy trung nghĩa đến Marengo kiêu hãnh, mọi con ngựa đều kể cùng một câu chuyện: câu chuyện của lòng trung thành, của nghị lực và khát vọng vượt lên chính mình. Ngựa dạy con người biết cách tiến bước dù đường dài, biết cúi đầu khi mỏi mệt, và biết ngẩng cao khi chạm tới tự do. Có lẽ vì thế mà dù qua bao thế kỷ, hình tượng ngựa vẫn không hề già đi. Nó vẫn phi nước đại trong tâm tưởng nhân loại như biểu tượng của ý chí, lòng dũng cảm và niềm tin vào tương lai.
Xuân là mùa khởi đầu, là thời khắc con người gói ghém niềm tin cho chặng đường mới. Trong tiếng pháo, trong hương trầm, trong những bức tranh ngựa tung vó, ta nghe như có tiếng ngựa của Thánh Gióng, của Ô Truy, của Marengo… vọng về, giục giã chúng ta không ngừng tiến bước. Bởi dù thời đại có đổi thay, tinh thần mã đáo thành công, tinh thần của những con ngựa kiêu hùng vẫn là ánh sáng soi đường cho mỗi người Việt trên hành trình dựng xây đất nước./.
HUY LÂM