Mỗi độ Tết đến, khi phố cổ Hội An khoác lên mình sắc vàng trầm mặc của tường vôi, ánh đỏ ấm áp của đèn lồng và mùi trầm hương lan nhẹ trong gió xuân, người ta dễ bắt gặp những hình ảnh rất đỗi quen mà cũng rất riêng: mâm cúng tổ tiên được sửa soạn chu đáo, hoa trái bày biện tinh tươm, và bên cạnh đó là những con ngựa mã – giản dị, trầm lắng, mang theo niềm tin tâm linh đã lắng sâu trong đời sống cư dân phố Hội suốt nhiều thế kỷ.

Không ồn ào như pháo hoa, không phô trương như những lễ hội lớn, ngựa mã hiện diện âm thầm trong Tết Hội An, nhưng lại là một biểu tượng văn hoá đặc biệt, kết tinh từ tín ngưỡng dân gian Việt, sự giao thoa văn hoá Đông – Tây và ký ức của một thương cảng quốc tế từng thịnh đạt.

Ngựa mã là biểu tượng tâm linh trong đời sống người Việt. Trong quan niệm dân gian, ngựa không chỉ là con vật gắn với lao động hay chiến trận, mà còn là linh vật trung gian, tượng trưng cho sự di chuyển giữa cõi trần và cõi thiêng. Ngựa mang lễ vật, chuyển lời khấn nguyện, đưa tiễn linh hồn, chuyên chở phúc lộc và bình an. Bởi vậy, từ lâu, ngựa mã đã trở thành vật phẩm quen thuộc trong các nghi lễ thờ cúng, đặc biệt là vào dịp Tết Nguyên đán – thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, giữa cái đã qua và điều đang đến. Ở Hội An, hình ảnh ngựa mã không tách rời đời sống tín ngưỡng mà hòa quyện vào nhịp sống phố cổ, mang theo sắc thái riêng của vùng đất từng là điểm hội tụ của nhiều cộng đồng cư dân: người Việt, người Hoa, người Nhật và cả những thương nhân phương Tây.

Hội An – không gian văn hoá làm nên dáng hình ngựa mã từng là thương cảng sầm uất từ thế kỷ XVI đến XVIII, Hội An không chỉ giao thương hàng hóa mà còn tiếp nhận, dung hòa nhiều dòng chảy văn hoá. Chính điều đó đã tạo nên một đời sống tâm linh đa tầng, trong đó ngựa mã mang nhiều lớp nghĩa hơn so với các vùng khác.

Trong các gia đình phố cổ, ngựa mã thường được dâng cúng tổ tiên, thần linh vào dịp Tết như một cách thể hiện lòng thành kính, cầu mong năm mới bình an, gia đạo yên ổn. Tại các đình làng, miếu thờ, hội quán người Hoa – nơi thờ các vị thần bảo trợ cho cư dân buôn bán ngựa mã lại gắn với ước vọng hanh thông, phát đạt, thuận lợi trên những hành trình mưu sinh. Ngựa mã vì thế không chỉ là sản phẩm của tín ngưỡng dân gian, mà còn phản ánh tâm thức của cư dân thương cảng – những con người luôn gắn đời mình với sự dịch chuyển, với những chuyến đi xa nhưng luôn hướng về cội nguồn.

Các cụ xưa kể rằng có lẽ do ngày xưa phương tiện đi lại của cha ông mình sang nhất là ngựa. Nên khi người thân khuất núi, con cháu đặt những con ngựa giấy cho hương hồn ông bà, cha mẹ mình. Vì thật ra, hồi ấy, chỉ có quan và những người làm công vụ hoặc những nhà giàu mới có ngựa mà đi, chứ nông dân nghèo làm gì mà đi được. Ngay đến thời Chúa Nguyễn, những cư dân vượt đường vạn dặm Nam tiến mở đất cũng phải chân trần mà đi suốt ngày này qua ngày khác, suốt tháng này qua tháng khác chứ làm gì có được một con ngựa để đi cho đường thiên lý bớt xa dịu vợi. Thành ra, sống không được sướng, chết thì con cháu cũng muốn cha mẹ ông bà mình được hưởng một chút sướng của việc đi ngựa chăng?

Theo cách lý giải ấy thì ngựa giấy cũng là một mơ ước của người nông dân xưa về một cuộc sống công bằng ở cõi bên kia. Bởi, khi còn sống, những ước mơ của họ nhiều khi vẫn là ước mơ. Tiếng ngựa hí vang trên đường làm họ khát thèm, nhiều khi là cả cuộc đời không có được. Thì thôi, làm vài chú ngựa giấy để hồn người ra đi được mỉm cười, vừa nhanh nhẹn, vừa thể hiện tấm lòng của người còn lại. Xét cả về mặt văn hóa lẫn đạo nghĩa thì đây là điều hết sức đáng quý.

Mang theo tâm niệm ấy vào mảnh đất này, dẫu cuộc sống có nhiều đổi thay, nhưng tập quán của những cư dân Hội An vẫn không thay đổi. Tết đến, nhà nào ở Hội An cũng đốt đồ vàng mã, mà trong đó, ngựa giấy là thứ không thể thiếu. Vào nhà nào trước Tết, cũng thấy treo sẵn những xách đồ vàng mã trước hiên, trong nhà hoặc để trang nghiêm trên bàn thờ ông bà. Trong 3 ngày Tết, chúng vẫn yên vị một chỗ để chờ lúc hóa thân về với cát bụi, mang theo nguyện cầu tha thiết của cháu con, của người còn sống đối với người đã khuất. Khi làn khói cuối cùng bay lên, những tàn tro cũng lác đác uốn mình theo gió thì cũng là lúc cái Tết đi vào hồi vãn. Người dân phố Hội lại trở về với công việc thường nhật, với cuộc sống cứ lao về phía trước không chờ đợi một ai.

Nếu ngựa mã ở một số vùng miền được làm lớn, trang trí rực rỡ, nhiều chi tiết cầu kỳ, thì ngựa mã Hội An mang dáng vẻ chừng mực, tinh tế. Màu sắc thường là những gam truyền thống như đỏ, vàng, xanh, trắng, hài hòa với quan niệm ngũ hành và không gian kiến trúc cổ. Hình dáng ngựa gọn gàng, yên cương vừa đủ, hoa văn trang trí không rườm rà nhưng được làm cẩn thận, cân đối. Sự tiết chế ấy phản ánh rõ nét lối sống và thẩm mỹ của cư dân phố Hội: không phô trương, không dư thừa, coi trọng chiều sâu hơn hình thức. Trong những ngôi nhà gỗ cổ, dưới mái ngói âm dương đã nhuốm màu thời gian, hình ảnh ngựa mã hiện lên như một phần tự nhiên của không gian Tết – vừa trang nghiêm, vừa gần gũi.

Nghề làm ngựa mã như ký ức thủ công trong lòng phố cổ. Đằng sau mỗi con ngựa mã là bàn tay của những người thợ thủ công, những người giữ nghề âm thầm giữa nhịp sống hiện đại. Ở Hội An, nghề làm vàng mã không phát triển theo hướng sản xuất lớn, mà chủ yếu tồn tại trong các gia đình, gắn với kinh nghiệm truyền đời. Vào những ngày giáp Tết, người thợ cặm cụi bên khung tre, giấy màu, hồ dán; từng chi tiết được tạo hình thủ công, đòi hỏi sự khéo léo và hiểu biết về tín ngưỡng. Ngựa mã không đơn thuần là sản phẩm bán mua, mà là vật phẩm mang tính linh thiêng, đòi hỏi sự chỉn chu và thành tâm từ người làm đến người dâng lễ. Giữa làn sóng hàng mã công nghiệp, những con ngựa mã thủ công của Hội An vẫn giữ được chỗ đứng riêng nhờ vẻ đẹp mộc mạc và tinh thần truyền thống – như một lớp ký ức văn hoá chưa bị bào mòn.

Với người Hội An, dâng ngựa mã ngày Tết không nhằm cầu xin điều gì lớn lao. Đó là nghi thức mở đầu năm mới, thể hiện sự tri ân tổ tiên, thần linh, và mong ước những điều giản dị: sức khỏe, bình an, gia đạo thuận hòa. Ngựa – biểu tượng của sự bền bỉ, trung thành và chuyển động, được gửi gắm như lời chúc cho một năm mới “đi xa mà không lạc lối”, làm ăn có đường có nẻo, mọi việc hanh thông nhưng vẫn giữ được gốc rễ gia đình.

Trong nhịp sống chậm rãi của phố cổ, niềm tin ấy không mang màu sắc mê tín, mà hòa vào nếp sống văn hóa, trở thành một phần tự nhiên của Tết. Ngựa mã và đời sống văn hoá đương đại Ngày nay, Hội An là điểm đến du lịch nổi tiếng, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước mỗi dịp Tết. Hình ảnh ngựa mã xuất hiện trong các không gian thờ tự, các hoạt động tái hiện Tết xưa, giúp du khách hiểu thêm về đời sống tâm linh của người Việt. Không ít du khách nước ngoài tỏ ra thích thú trước những con ngựa giấy giản dị, bởi qua đó họ nhận ra cách người Việt duy trì mối liên hệ với tổ tiên, với thế giới vô hình bằng những nghi thức mang tính biểu tượng, giàu nhân văn.

Làng nghề làm ngựa mã và vàng mã thường hoạt động sôi động nhất vào thời điểm giáp Tết cũng là lúc nguy cơ cháy, nổ gia tăng do tập trung nhiều vật liệu dễ bắt lửa như giấy, tre, nứa, vải, keo dán. Bên cạnh đó, việc sử dụng điện phục vụ sản xuất, thắp hương, đun nấu trong không gian chật hẹp, xen lẫn khu dân cư càng làm tăng rủi ro mất an toàn phòng cháy, chữa cháy. Thực tế cho thấy, chỉ một tia lửa nhỏ từ ổ điện quá tải, bếp đun hay hương thắp không được kiểm soát cũng có thể gây cháy lan nhanh, thiêu rụi cơ sở sản xuất và ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân. Vì vậy, công tác phòng cháy cần được đặt lên hàng đầu. Các hộ làm nghề cần chủ động sắp xếp nguyên liệu gọn gàng, tách khu sản xuất với khu sinh hoạt; kiểm tra hệ thống điện định kỳ; trang bị bình chữa cháy, xô cát, nguồn nước sẵn sàng xử lý khi có sự cố. Bên cạnh ý thức của người dân, sự hướng dẫn, kiểm tra thường xuyên của lực lượng phòng cháy, chữa cháy địa phương đóng vai trò quan trọng, góp phần giữ gìn an toàn cho làng nghề, để nét đẹp văn hoá tâm linh truyền thống được bảo tồn bền vững, an lành mỗi mùa Xuân về. Trong bối cảnh hiện đại, khi vấn đề môi trường được quan tâm, nhiều gia đình Hội An đã chủ động giảm số lượng vàng mã, coi trọng ý nghĩa hơn hình thức. Ngựa mã vì thế được dâng cúng một cách chừng mực, giữ trọn tinh thần truyền thống mà vẫn phù hợp với đời sống mới.

Ngựa mã – mảnh ghép lặng lẽ của Tết phố cổ Tết Hội An không ồn ào, không xô bồ. Đó là cái Tết của ánh đèn lồng phản chiếu trên sông Hoài, của mâm cúng đơn sơ nhưng ấm cúng, của những bước chân chậm rãi trên con phố nhỏ. Trong không gian ấy, ngựa mã hiện diện như một mảnh ghép lặng lẽ nhưng bền bỉ, nối quá khứ với hiện tại, đời sống trần gian với thế giới tâm linh. Giữ gìn hình ảnh ngựa mã trong Tết Hội An không chỉ là giữ một nghi thức, mà là giữ gìn cách người phố Hội đối diện với thời gian: chậm rãi, trân trọng và sâu sắc. Đó cũng chính là giá trị làm nên sức sống bền lâu của phố cổ, nơi mỗi mùa xuân đi qua đều để lại dư âm rất khẽ, nhưng rất sâu./.

Chi Mai